Thực nghiệm điều tra là một biện pháp điều tra được sử dụng trong tố tụng hình sự nhằm kiểm tra, xác minh những tài liệu hoặc tình tiết có ý nghĩa đối với việc giải quyết vụ án. Việc tiến hành hoạt động này phải dựa trên nhu cầu kiểm chứng thực tế và tuân thủ chặt chẽ trình tự do pháp luật quy định.
Đối với bị can, bị hại, người làm chứng hoặc những người có quyền và nghĩa vụ liên quan, việc hiểu rõ thực nghiệm điều tra được tiến hành trong trường hợp nào, ai có thẩm quyền thực hiện và kết quả được đánh giá ra sao là vấn đề đặc biệt quan trọng.
Nếu hoạt động thực nghiệm được thực hiện không đúng thủ tục, kết quả thu được có thể bị ảnh hưởng về giá trị pháp lý và không được sử dụng làm căn cứ giải quyết vụ án.
Thực nghiệm điều tra là gì và được tiến hành nhằm mục đích nào?
Thực nghiệm điều tra là biện pháp điều tra do Cơ quan điều tra tiến hành nhằm kiểm tra, xác minh lại một tài liệu hoặc tình tiết đã xuất hiện trong vụ án bằng cách tái hiện sự việc trong những điều kiện tương tự với thực tế. Hoạt động này tập trung vào việc kiểm chứng khả năng xảy ra của sự việc theo lời khai, tài liệu đã được thu thập, thay vì đơn thuần tìm kiếm một chứng cứ hoàn toàn mới.
Mục đích của thực nghiệm điều tra
Trên thực tế, thực nghiệm điều tra thường được sử dụng để giải đáp những vấn đề liên quan đến khả năng xảy ra của một hành vi hoặc tình huống. Chẳng hạn, cơ quan tiến hành tố tụng có thể cần xác định một người có thể quan sát được sự việc từ vị trí mà họ khai hay không; một người có khả năng nghe thấy âm thanh hoặc cuộc trao đổi trong điều kiện cụ thể hay không; hoặc hành vi được mô tả trong lời khai có thể hoàn thành trong khoảng thời gian nhất định hay không.
Thông qua việc tái hiện tình huống, cơ quan tiến hành tố tụng có thêm cơ sở để đối chiếu giữa lời khai, tài liệu đã thu thập với diễn biến có thể xảy ra trên thực tế. Kết quả này có thể giúp loại bỏ những lời khai không phù hợp với điều kiện khách quan, đồng thời củng cố mức độ đáng tin cậy của những tài liệu, chứng cứ đã có. Trong những vụ án xuất hiện nhiều lời khai mâu thuẫn, hoạt động thực nghiệm có thể hỗ trợ quá trình đánh giá chứng cứ và hạn chế nguy cơ oan sai hoặc bỏ lọt tội phạm.
Phân biệt thực nghiệm điều tra với khám nghiệm hiện trường
Mặc dù đều là những hoạt động phục vụ quá trình điều tra vụ án hình sự, thực nghiệm điều tra và khám nghiệm hiện trường có mục đích, đối tượng và phương thức tiến hành khác nhau. Việc phân biệt hai hoạt động này giúp người tham gia tố tụng hiểu đúng bản chất của từng biện pháp và tránh nhầm lẫn về giá trị của kết quả thu được.
Khác nhau về mục đích và đối tượng thực hiện
Theo Điều 201 BLTTHS 2015, khám nghiệm hiện trường là hoạt động do Điều tra viên trực tiếp tiến hành nhằm xem xét, thu thập dấu vết, vật chứng và tài liệu tại nơi xảy ra hoặc nơi phát hiện tội phạm để phát hiện những chứng cứ nguyên phát.
Trong khi đó, thực nghiệm điều tra không hướng trọng tâm vào việc tìm kiếm dấu vết mới tại hiện trường. Hoạt động này chủ yếu dựng lại hành vi, tình huống hoặc một phần diễn biến sự việc nhằm kiểm tra tính phù hợp của lời khai và những tài liệu đã được thu thập trước đó.
Có thể khái quát sự khác biệt bằng cách hiểu rằng khám nghiệm hiện trường tập trung giải đáp vấn đề những gì đang tồn tại tại hiện trường, còn thực nghiệm điều tra hướng đến việc xác định sự việc được trình bày trong lời khai có khả năng xảy ra trên thực tế hay không.
Điều kiện để tiến hành thực nghiệm điều tra
Không phải mọi vụ án hình sự đều phải tổ chức thực nghiệm điều tra. Đây là biện pháp chỉ được áp dụng khi hồ sơ vụ án xuất hiện những tài liệu, tình tiết cần được kiểm tra hoặc xác minh thêm về khả năng xảy ra trong thực tế. Bên cạnh yêu cầu về sự cần thiết, quá trình tổ chức còn phải bảo đảm an toàn và tôn trọng các quyền cơ bản của người tham gia.
Khi nào cần thực nghiệm điều tra?
Cơ quan điều tra có thể tiến hành thực nghiệm khi nhận thấy một tài liệu hoặc tình tiết đã được thu thập cần được kiểm chứng lại trong điều kiện thực tế. Nội dung kiểm tra có thể liên quan đến khả năng quan sát, khả năng nghe, khả năng thực hiện một hành vi hoặc khả năng xảy ra một tình huống trong một khoảng thời gian cụ thể.
Biện pháp này đặc biệt có ý nghĩa khi lời khai của những người liên quan có sự khác biệt hoặc khi các tài liệu hiện có chưa đủ cơ sở để làm rõ toàn bộ diễn biến của vụ việc. Việc tái hiện giúp cơ quan tiến hành tố tụng kiểm tra xem những gì được trình bày trong lời khai có phù hợp với điều kiện khách quan hay không.
Do đó, thực nghiệm điều tra không phải là thủ tục được áp dụng một cách mặc nhiên trong tất cả các vụ án hình sự. Quyết định có cần thực hiện hay không được xem xét dựa trên yêu cầu xác minh của từng hồ sơ và những tình tiết cụ thể cần làm rõ.
Ai có thẩm quyền quyết định và tiến hành?
Về nguyên tắc, Cơ quan điều tra là chủ thể có thẩm quyền quyết định và tổ chức thực nghiệm điều tra. Tuy nhiên, khoản 4 Điều 204 BLTTHS quy định trong trường hợp cần thiết, Viện kiểm sát cũng có thể trực tiếp tiến hành thực nghiệm điều tra theo đúng trình tự, thủ tục được quy định tại Điều này.
Theo hướng dẫn tại quy chế nội bộ của ngành Kiểm sát được ban hành kèm theo Quyết định 111/QĐ-VKSTC năm 2020, Viện kiểm sát có thể trực tiếp tiến hành trong trường hợp Cơ quan điều tra không thực hiện hoặc thực hiện chưa đầy đủ yêu cầu của Viện kiểm sát; hoặc khi nội dung thực nghiệm đơn giản và phát sinh trong giai đoạn truy tố.
Do các quy định, quy chế nội bộ của ngành có thể được sửa đổi hoặc thay thế theo từng thời kỳ, khi giải quyết vụ việc thực tế cần kiểm tra văn bản đang có hiệu lực tại thời điểm phát sinh vụ án để xác định chính xác căn cứ áp dụng.
Bảo đảm an toàn và quyền của người tham gia
Khoản 1 Điều 204 BLTTHS quy định rõ việc thực nghiệm điều tra không được xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và tài sản của người tham gia thực nghiệm cũng như của người khác.
Đây là yêu cầu bắt buộc trong suốt quá trình tổ chức, đặc biệt đối với những vụ án có hành vi bạo lực, tai nạn hoặc liên quan đến công cụ, phương tiện có khả năng gây nguy hiểm. Việc tái hiện sự việc không thể được thực hiện bằng cách đặt người tham gia vào tình trạng có nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe hoặc tính mạng.
Trong trường hợp không thể tái hiện nguyên trạng mà vẫn bảo đảm an toàn, có thể xem xét phương án thay thế phù hợp, chẳng hạn sử dụng người đóng thế hoặc chỉ mô phỏng một phần tình huống cần kiểm chứng. Mục tiêu của hoạt động thực nghiệm là xác minh tình tiết vụ án chứ không phải tạo ra nguy hiểm cho bất kỳ cá nhân nào.
Quy trình tiến hành thực nghiệm điều tra.
Trình tự tiến hành thực nghiệm điều tra theo quy định
Trình tự thực nghiệm điều tra được đặt ra nhằm bảo đảm hoạt động này diễn ra khách quan, có sự kiểm sát và có đầy đủ tài liệu ghi nhận kết quả. Từ việc thông báo cho Viện kiểm sát đến khâu lập biên bản, mỗi bước đều có vai trò trong việc xác định tính hợp pháp của kết quả thực nghiệm.
Thông báo cho Viện kiểm sát trước khi thực hiện
Theo khoản 2 Điều 204 BLTTHS 2015, trước khi tổ chức thực nghiệm điều tra, Điều tra viên phải thông báo cho Viện kiểm sát cùng cấp về thời gian và địa điểm tiến hành.
Kiểm sát viên phải có mặt để thực hiện chức năng kiểm sát hoạt động thực nghiệm. Nếu Kiểm sát viên không thể có mặt thì lý do vắng mặt phải được ghi nhận cụ thể trong biên bản.
Quy định này nhằm tạo cơ chế kiểm sát đối với hoạt động điều tra, hạn chế việc thực nghiệm chỉ được tiến hành theo sự sắp xếp hoặc đánh giá đơn phương của Cơ quan điều tra. Khi nhận được thông báo, lãnh đạo đơn vị hoặc lãnh đạo Viện kiểm sát có trách nhiệm phân công Kiểm sát viên thực hành quyền công tố, kiểm sát việc thực nghiệm theo quy định áp dụng.
Xác định thành phần tham gia
Khoản 3 Điều 204 BLTTHS 2015 quy định Điều tra viên là người chủ trì việc thực nghiệm điều tra và hoạt động này bắt buộc phải có người chứng kiến.
Tùy thuộc nội dung cần kiểm tra, Cơ quan điều tra có thể mời người có chuyên môn tham gia để hỗ trợ việc tái hiện tình huống phù hợp với điều kiện khách quan. Trong trường hợp cần thiết, người bị tạm giữ, bị can, người bào chữa, bị hại hoặc người làm chứng cũng có thể được tham gia.
Thành phần tham gia không nhất thiết giống nhau trong mọi vụ án mà phụ thuộc vào vấn đề cần xác minh. Ví dụ, nếu mục đích của thực nghiệm là kiểm tra khả năng quan sát của một người làm chứng tại hiện trường, sự tham gia của chính người làm chứng đó có thể cần thiết để kết quả phản ánh đúng tình huống cần kiểm chứng.
Các bước thực hiện tại hiện trường
Tùy thuộc đặc điểm từng vụ án, quá trình thực nghiệm điều tra có thể được triển khai theo các bước cơ bản sau:
Cơ quan điều tra quyết định thực nghiệm điều tra và xây dựng kế hoạch, trong đó xác định rõ tài liệu hoặc tình tiết cần kiểm tra, xác minh.
Điều tra viên thông báo cho Viện kiểm sát cùng cấp về thời gian, địa điểm tiến hành để Kiểm sát viên thực hiện chức năng kiểm sát.
Xác định những người cần tham gia, đồng thời mời người chứng kiến và người có chuyên môn khi nội dung thực nghiệm yêu cầu.
Tổ chức dựng lại hiện trường, hành vi hoặc tình huống theo kế hoạch đã xác định, đồng thời bảo đảm tuyệt đối các yêu cầu về an toàn.
Tiến hành đo đạc, chụp ảnh, ghi hình, vẽ sơ đồ nhằm phản ánh quá trình và kết quả thực nghiệm.
Lập biên bản thực nghiệm điều tra, ghi nhận đầy đủ diễn biến, kết quả và ý kiến của Kiểm sát viên nếu có.
Đo đạc, ghi hình và lập biên bản thực nghiệm điều tra
Một trong những yêu cầu quan trọng của hoạt động thực nghiệm là phải có tài liệu ghi nhận đầy đủ quá trình thực hiện. Khoản 1 Điều 204 BLTTHS quy định khi tiến hành thực nghiệm phải đo đạc, chụp ảnh, ghi hình, vẽ sơ đồ và ghi rõ kết quả thực nghiệm điều tra vào biên bản.
Biên bản thực nghiệm điều tra đồng thời phải đáp ứng các yêu cầu về hình thức và nội dung của biên bản tố tụng theo Điều 133 và Điều 178 BLTTHS 2015. Nội dung biên bản cần thể hiện những thông tin cần thiết như thời gian, địa điểm, thành phần tham gia, quá trình diễn biến, phương thức tiến hành và kết quả thu được.
Trong trường hợp biên bản có sửa chữa, thêm hoặc bớt nội dung, những thay đổi này phải được xác nhận bằng chữ ký của người có liên quan. Việc ghi nhận càng đầy đủ thì càng tạo điều kiện cho cơ quan tiến hành tố tụng, luật sư và những người tham gia có cơ sở đối chiếu lại quá trình thực nghiệm khi cần thiết.
Trên thực tế, việc ghi hình có âm thanh liên tục, không bị cắt quãng thường được chú trọng nhằm tăng tính khách quan của tài liệu và hạn chế tranh chấp về nội dung, diễn biến thực nghiệm sau này.
Giá trị pháp lý của kết quả thực nghiệm điều tra
Kết quả thực nghiệm điều tra không mặc nhiên trở thành chứng cứ có giá trị chỉ vì đã được lập thành biên bản. Giá trị của tài liệu này còn phụ thuộc vào việc quá trình thu thập có tuân thủ đầy đủ các điều kiện và thủ tục theo pháp luật hay không.
Khi nào kết quả thực nghiệm có thể được sử dụng làm chứng cứ?
Theo điểm đ khoản 1 Điều 87 BLTTHS 2015, biên bản trong hoạt động khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử là một trong những nguồn chứng cứ được pháp luật thừa nhận. Vì vậy, biên bản thực nghiệm điều tra nếu được lập đúng quy định có thể được sử dụng làm chứng cứ trong vụ án hình sự.
Tuy nhiên, khoản 1 Điều 108 BLTTHS yêu cầu chứng cứ phải được kiểm tra, đánh giá về tính hợp pháp, tính xác thực và sự liên quan đến vụ án trước khi được sử dụng làm căn cứ giải quyết. Do đó, kết quả thực nghiệm không được mặc nhiên chấp nhận mà vẫn phải trải qua quá trình đánh giá của cơ quan tiến hành tố tụng.
Nói cách khác, việc một biên bản thực nghiệm tồn tại trong hồ sơ không đồng nghĩa với việc mọi nội dung được ghi nhận trong đó đương nhiên có giá trị chứng minh. Việc đánh giá phải dựa trên cả nội dung kết quả và tính hợp pháp của quá trình thu thập.
Vi phạm thủ tục có thể ảnh hưởng đến giá trị chứng cứ
Khoản 2 Điều 87 BLTTHS 2015 quy định: “Những gì có thật nhưng không được thu thập theo đúng trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định thì không có giá trị pháp lý và không được dùng làm căn cứ giải quyết vụ án hình sự.”
Quy định này có ý nghĩa trực tiếp đối với kết quả thực nghiệm điều tra. Nếu trong quá trình tiến hành có những vi phạm về trình tự, chẳng hạn không thực hiện nghĩa vụ thông báo cho Viện kiểm sát, không bảo đảm thành phần người chứng kiến theo quy định hoặc tổ chức thực nghiệm theo cách thức xâm phạm tính mạng, sức khỏe của người tham gia, giá trị pháp lý của kết quả thu được có thể bị đặt ra để xem xét.
Trong trường hợp phát hiện những sai phạm tố tụng, luật sư có thể dựa trên các quy định liên quan để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị can, bị hại hoặc những người tham gia khác, đồng thời đề nghị cơ quan tiến hành tố tụng đánh giá lại giá trị của biên bản và kết quả thực nghiệm.
Vai trò của luật sư trong hoạt động thực nghiệm điều tra
Khi bị can, bị hại hoặc người làm chứng được yêu cầu tham gia thực nghiệm điều tra, việc có sự hỗ trợ pháp lý phù hợp có thể giúp người tham gia hiểu rõ quyền, nghĩa vụ và những vấn đề cần lưu ý trong quá trình thực hiện.
Luật sư có thể rà soát căn cứ và tính hợp pháp của hoạt động thực nghiệm, theo dõi việc bảo đảm an toàn và quyền con người, đồng thời xem xét cách thức kết quả được ghi nhận trong biên bản. Việc kiểm tra này đặc biệt quan trọng khi kết quả thực nghiệm có khả năng được sử dụng để củng cố căn cứ buộc tội hoặc gỡ tội trong vụ án.
Nếu phát hiện tài liệu hoặc kết quả thực nghiệm có dấu hiệu bị sửa chữa, thêm bớt hoặc làm sai lệch nội dung nhằm tác động đến diễn biến giải quyết vụ án, cần kịp thời xem xét trách nhiệm pháp lý có thể phát sinh.
Theo Điều 375 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017, hành vi làm sai lệch hồ sơ vụ án, vụ việc có thể bị xử lý hình sự. Khung hình phạt tùy thuộc tình tiết và mức độ vi phạm, có thể từ 1 năm đến 15 năm tù; đồng thời có thể áp dụng hình phạt bổ sung cấm đảm nhiệm chức vụ từ 1 đến 5 năm.
Dịch vụ luật sư tư vấn về thực nghiệm điều tra tại Long Phan PMT
Long Phan PMT hỗ trợ bị can, bị hại, người làm chứng và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong việc xem xét các vấn đề pháp lý phát sinh từ hoạt động thực nghiệm điều tra.
Phạm vi hỗ trợ có thể bao gồm:
Tiếp nhận và rà soát hồ sơ vụ án, lời khai, biên bản điều tra cùng những tài liệu liên quan đến tình tiết cần được kiểm tra thông qua thực nghiệm điều tra.
Tư vấn điều kiện, căn cứ và các trường hợp cần tiến hành thực nghiệm theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự.
Xem xét thẩm quyền quyết định, chủ thể thực hiện và thành phần tham gia trong từng trường hợp cụ thể.
Phân tích quyền, nghĩa vụ và những vấn đề người bị tạm giữ, bị can, bị hại, người làm chứng cần lưu ý khi được yêu cầu tham gia.
Kiểm tra việc thực hiện các yêu cầu về thông báo cho Viện kiểm sát, sự tham gia của Kiểm sát viên, người chứng kiến và việc lập biên bản.
Rà soát nội dung đo đạc, chụp ảnh, ghi hình, vẽ sơ đồ cũng như diễn biến và kết quả được thể hiện trong biên bản thực nghiệm.
Đánh giá tính hợp pháp, tính xác thực và giá trị chứng cứ của kết quả thực nghiệm khi được sử dụng trong quá trình giải quyết vụ án.
Phát hiện những dấu hiệu vi phạm tố tụng có khả năng làm ảnh hưởng đến giá trị pháp lý của biên bản và kết quả thực nghiệm.
Hỗ trợ soạn thảo văn bản kiến nghị, khiếu nại, đề nghị xem xét lại hoặc đề nghị loại trừ kết quả thực nghiệm được thu thập không đúng trình tự, thủ tục.
Tham gia tố tụng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị can, bị hại hoặc đương sự khi kết quả thực nghiệm có ảnh hưởng trực tiếp đến việc giải quyết vụ án.
Tư vấn phương án xử lý khi phát hiện dấu hiệu sửa chữa, thêm, bớt hoặc làm sai lệch biên bản, tài liệu hay kết quả thực nghiệm điều tra.
Quý khách đang được yêu cầu tham gia thực nghiệm điều tra hoặc nhận thấy kết quả thực nghiệm có dấu hiệu không được thu thập đúng quy định có thể gửi hồ sơ qua email pmt@luatlongphan.vn hoặc liên hệ Zalo 0939 846 973 để Long Phan PMT xem xét vụ việc và đề xuất phương án bảo vệ quyền lợi phù hợp.
Kết luận
Thực nghiệm điều tra là biện pháp nhằm kiểm tra, xác minh khả năng xảy ra của những tài liệu, tình tiết đã có trong vụ án thông qua việc tái hiện sự việc trong điều kiện phù hợp. Hoạt động này không bắt buộc đối với mọi vụ án mà chỉ được tiến hành khi có nhu cầu kiểm chứng, đồng thời phải bảo đảm an toàn, quyền con người, đúng thẩm quyền, đúng thành phần và trình tự, thủ tục theo quy định.
Kết quả thực nghiệm chỉ có thể được xem xét sử dụng làm chứng cứ khi đáp ứng yêu cầu về tính hợp pháp, xác thực và liên quan đến vụ án. Trường hợp vi phạm nghiêm trọng trình tự thu thập, kết quả có thể không có giá trị pháp lý và không được sử dụng làm căn cứ giải quyết vụ án.
Long Phan PMT cam kết cung cấp dịch vụ tư vấn chuyên nghiệp, nhanh chóng và hiệu quả, giúp Quý khách hàng giải quyết các vấn đề pháp lý liên quan một cách thuận lợi và đúng quy định. Liên hệ ngay hotline 1900636387 để được tư vấn miễn phí.
Nguồn: Điều kiện, trình tự và thủ tục tiến hành thực nghiệm điều tra
>> Xem thêm:
- Cách tiếp cận chứng cứ trong vụ án hình sự như thế nào?
- Chập Điện Làm Cháy Nhà Hàng Xóm: Trách Nhiệm Bồi Thường Thế Nào?
