Chia thừa kế đất đai không có di chúc là trường hợp khá phổ biến và cũng dễ phát sinh bất đồng giữa những người thân trong gia đình, nhất là khi chưa xác định chính xác ai là người có quyền hưởng di sản, phần quyền sử dụng đất nào thực sự thuộc về người đã mất hoặc một người đang tự quản lý toàn bộ nhà đất. Khi không có di chúc hợp pháp, việc xác lập quyền hưởng di sản phải thực hiện theo các quy định về thừa kế theo pháp luật, đồng thời tuân thủ quy định của pháp luật đất đai, công chứng và đăng ký biến động. Long Phan PMT phân tích cụ thể các nguyên tắc, điều kiện và trình tự pháp lý cần lưu ý khi phân chia quyền sử dụng đất trong trường hợp người chết không để lại di chúc.
Điều kiện để quyền sử dụng đất được xác định là di sản thừa kế
Trước khi xác định mỗi người được hưởng bao nhiêu đất, cần làm rõ phần quyền sử dụng đất mà người đã mất thực sự có quyền sở hữu, sử dụng tại thời điểm chết. Việc một người đứng tên trên Giấy chứng nhận không phải trong mọi trường hợp đều đồng nghĩa toàn bộ thửa đất là tài sản riêng của người đó.
Theo Điều 612 Bộ luật Dân sự 2015, di sản bao gồm tài sản riêng của người chết và phần tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác. Vì vậy, nếu quyền sử dụng đất là tài sản chung của vợ chồng, tài sản chung của nhiều người hoặc có phần quyền của các đồng sử dụng khác thì trước tiên phải xác định phần quyền thuộc về người chết. Chỉ phần tài sản này mới được đưa vào khối di sản để phân chia cho những người thừa kế.
Việc xác định đúng phạm vi di sản đặc biệt quan trọng trong trường hợp Giấy chứng nhận được cấp trong thời kỳ hôn nhân hoặc thửa đất được hình thành từ tài sản chung. Nếu không tách phần tài sản của người còn sống ra khỏi khối tài sản chung mà đưa toàn bộ quyền sử dụng đất vào chia thừa kế thì có thể làm ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi hợp pháp của vợ, chồng hoặc người đồng sở hữu.
Để tiến hành phân chia di sản ngoài Tòa án, tình trạng pháp lý của quyền sử dụng đất cũng cần được kiểm tra đầy đủ.
Theo Điểm a Khoản 1 và Khoản 4 Điều 45 Luật Đất đai 2024, quyền sử dụng đất phải có Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản gắn liền với đất, trừ những trường hợp pháp luật có quy định khác hoặc người nhận thừa kế thuộc trường hợp đủ điều kiện được cấp Giấy chứng nhận.
Theo Điểm b Khoản 1 Điều 45 Luật Đất đai 2024, quyền sử dụng đất không được có tranh chấp, trừ trường hợp tranh chấp đã được giải quyết bằng bản án, quyết định hoặc văn bản có hiệu lực pháp luật.
Bên cạnh đó, Điểm c, d, đ Khoản 1 Điều 45 Luật Đất đai 2024 còn đặt ra các điều kiện liên quan đến tình trạng kê biên, biện pháp bảo đảm thi hành án, biện pháp khẩn cấp tạm thời và thời hạn sử dụng đất.
Do đó, trước khi lập văn bản khai nhận hoặc thỏa thuận phân chia di sản, các đồng thừa kế nên kiểm tra tình trạng pháp lý của thửa đất. Nếu đất đang tranh chấp, đang bị ngăn chặn giao dịch hoặc chưa xác định được phần tài sản của người chết trong tài sản chung thì thủ tục công chứng có thể chưa thể thực hiện ngay.
Trong trường hợp quyền sử dụng đất chưa được cấp Giấy chứng nhận, hồ sơ đất đai còn thiếu hoặc có tranh chấp về ranh giới, nguồn gốc sử dụng, gia đình có thể phải hoàn thiện hồ sơ pháp lý của thửa đất hoặc giải quyết tranh chấp trước khi thực hiện việc phân chia di sản.
Xác định người được hưởng thừa kế khi người chết không để lại di chúc
Khi người để lại quyền sử dụng đất chết mà không có di chúc, di sản được giải quyết theo chế định thừa kế theo pháp luật. Trong trường hợp này, việc xác định ai đang giữ Giấy chứng nhận, ai đang sinh sống trên đất hoặc ai trực tiếp quản lý nhà đất không phải là căn cứ duy nhất quyết định người đó được hưởng toàn bộ di sản.
Yếu tố quyết định là người đó có thuộc hàng thừa kế theo pháp luật hay không.
Theo Khoản 1 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015, người thừa kế theo pháp luật được chia thành ba hàng thừa kế.
Hàng thừa kế thứ nhất gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ và con nuôi của người chết.
Hàng thừa kế thứ hai gồm ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là ông nội, bà nội, ông ngoại hoặc bà ngoại.
Hàng thừa kế thứ ba gồm cụ nội, cụ ngoại của người chết; bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột của người chết; cháu ruột và chắt ruột theo quan hệ thừa kế tương ứng.
Theo Khoản 3 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015, những người thuộc hàng thừa kế sau chỉ được hưởng di sản khi không còn ai ở hàng thừa kế trước vì đã chết, không có quyền hưởng di sản, bị truất quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản.
Như vậy, trong trường hợp cha hoặc mẹ qua đời không để lại di chúc, không thể mặc nhiên xác định chỉ những người con đang sống trên đất mới có quyền hưởng. Cần rà soát toàn bộ những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất, bao gồm vợ hoặc chồng còn sống, cha mẹ của người chết và các con của người chết nếu các chủ thể này vẫn thuộc trường hợp được hưởng thừa kế.
Việc bỏ sót một người thừa kế có thể dẫn đến hậu quả văn bản phân chia di sản bị tranh chấp hoặc phát sinh yêu cầu hủy bỏ giao dịch đã thực hiện sau đó.
Những người cùng hàng thừa kế được hưởng phần di sản bằng nhau
Một nguyên tắc quan trọng khi chia di sản theo pháp luật là những người cùng hàng thừa kế được hưởng phần bằng nhau.
Theo Khoản 2 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015, những người thừa kế cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau.
Ví dụ, nếu người chết để lại quyền sử dụng đất và hàng thừa kế thứ nhất chỉ còn ba người con, không có trường hợp nào bị loại khỏi quyền hưởng và không phát sinh thừa kế thế vị, về nguyên tắc mỗi người sẽ có một phần quyền ngang nhau trong khối di sản.
Tuy nhiên, “phần bằng nhau” được tính trên phần tài sản thực sự thuộc di sản của người chết, không nhất thiết được tính trên toàn bộ diện tích ghi trên Giấy chứng nhận.
Chẳng hạn, nếu thửa đất là tài sản chung của vợ chồng thì trước tiên cần xác định phần tài sản thuộc người vợ hoặc người chồng còn sống. Phần quyền của người đã chết mới trở thành di sản để tiếp tục chia cho những người thừa kế.
Các đồng thừa kế sau khi xác định phần quyền của mình vẫn có thể thống nhất phương án phân chia khác theo thỏa thuận hợp pháp. Một người có thể nhận quyền sử dụng đất, trong khi người khác nhận giá trị tương ứng hoặc các bên có thể thỏa thuận tặng cho phần thừa kế của mình cho một người khác nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện pháp luật.
Trường hợp áp dụng thừa kế thế vị đối với quyền sử dụng đất
Không phải lúc nào người con của người để lại di sản cũng còn sống tại thời điểm mở thừa kế. Trong một số trường hợp, pháp luật cho phép thế hệ sau hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của họ đáng lẽ được hưởng.
Theo Điều 652 Bộ luật Dân sự 2015, nếu con của người để lại di sản chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người để lại di sản thì cháu được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của cháu đáng lẽ được hưởng nếu còn sống.
Nếu người cháu cũng chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người để lại di sản thì chắt được hưởng phần mà cha hoặc mẹ của chắt đáng lẽ được hưởng.
Quy định về thừa kế thế vị có ý nghĩa đặc biệt trong các gia đình có nhiều thế hệ. Khi thực hiện thủ tục chia quyền sử dụng đất, cơ quan công chứng và những người có liên quan cần rà soát đầy đủ thông tin hộ tịch để tránh bỏ sót người thừa kế thế vị.
Giấy khai sinh, giấy chứng tử và các tài liệu hộ tịch khác là những chứng cứ quan trọng để chứng minh mối quan hệ giữa người để lại di sản với người yêu cầu hưởng thừa kế.
Trường hợp người thừa kế có thể không được hưởng di sản
Không phải cứ thuộc hàng thừa kế thì trong mọi trường hợp đều được nhận phần di sản.
Theo Khoản 1 và Khoản 2 Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015, một số người có thể không được quyền hưởng di sản khi có hành vi thuộc các trường hợp luật định, chẳng hạn cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe, ngược đãi nghiêm trọng người để lại di sản hoặc vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng.
Đối với trường hợp người con có hành vi ngược đãi cha mẹ, việc xác định người đó có thuộc trường hợp không được quyền hưởng di sản cần dựa trên căn cứ và chứng cứ cụ thể. Không nên chỉ dựa trên mâu thuẫn hoặc lời trình bày đơn phương giữa các thành viên trong gia đình để loại một người khỏi hàng thừa kế.
Theo Khoản 2 Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015, vẫn tồn tại trường hợp ngoại lệ khi người để lại di sản biết hành vi của người thuộc diện không được hưởng nhưng vẫn cho người đó hưởng di sản theo di chúc.
Tuy nhiên, đối với trường hợp đang xem xét là người chết hoàn toàn không để lại di chúc thì việc xác định điều kiện hưởng thừa kế phải được đối chiếu trực tiếp với các quy định về thừa kế theo pháp luật.
Quyền thừa kế của thai nhi đối với quyền sử dụng đất
Một vấn đề dễ bị bỏ sót trong quá trình xác định người thừa kế là quyền của người đã thành thai tại thời điểm người để lại di sản chết.
Theo Điều 613 Bộ luật Dân sự 2015, cá nhân là người thừa kế phải còn sống vào thời điểm mở thừa kế hoặc sinh ra và còn sống sau thời điểm mở thừa kế nhưng đã thành thai trước khi người để lại di sản chết.
Do đó, nếu tại thời điểm người để lại di sản qua đời đã có thai nhi đáp ứng điều kiện của Điều 613 Bộ luật Dân sự 2015 thì khi xác định những người được hưởng di sản, phần quyền của thai nhi cũng phải được xem xét và bảo đảm theo quy định.
Việc tự ý chia hết quyền sử dụng đất cho những người đang còn sống mà không bảo lưu quyền lợi của người đã thành thai có thể dẫn đến tranh chấp sau này.
Người Việt Nam định cư ở nước ngoài có được nhận thừa kế đất không?
Người Việt Nam định cư ở nước ngoài vẫn có thể thuộc hàng thừa kế theo pháp luật. Tuy nhiên, khi di sản là quyền sử dụng đất, cần phân biệt giữa quyền được hưởng di sản và điều kiện để được đứng tên Giấy chứng nhận tại Việt Nam.
Theo Khoản 1 Điều 44 và Điểm h Khoản 1 Điều 28 Luật Đất đai 2024, người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài được phép nhập cảnh vào Việt Nam có quyền sở hữu nhà ở gắn liền với quyền sử dụng đất ở và nhận thừa kế quyền sử dụng đất theo điều kiện do pháp luật quy định.
Trường hợp người nhận thừa kế thuộc đối tượng đủ điều kiện sở hữu nhà ở gắn liền với quyền sử dụng đất ở tại Việt Nam thì sau khi hoàn tất việc khai nhận hoặc phân chia di sản, họ có thể thực hiện thủ tục đăng ký biến động và được cấp Giấy chứng nhận nếu hồ sơ đáp ứng đầy đủ điều kiện.
Ngược lại, theo Khoản 3 Điều 44 Luật Đất đai 2024, trường hợp người nhận thừa kế không thuộc đối tượng được sở hữu nhà ở gắn liền với quyền sử dụng đất ở tại Việt Nam thì không được cấp Giấy chứng nhận đối với phần quyền sử dụng đất được thừa kế. Tuy nhiên, họ vẫn có thể thực hiện quyền chuyển nhượng hoặc tặng cho quyền sử dụng đất thừa kế theo quy định.
Trường hợp có nhiều đồng thừa kế thì việc xử lý hồ sơ càng cần được rà soát kỹ. Theo Khoản 4 Điều 44 Luật Đất đai 2024, khi di sản chưa được phân chia, các đồng thừa kế có thể thực hiện việc cập nhật vào Sổ địa chính theo quy định. Sau khi phân chia, việc đứng tên hoặc xử lý phần quyền của từng người phụ thuộc vào điều kiện pháp lý của từng chủ thể.
Chuẩn bị hồ sơ xác định và phân chia di sản thừa kế là đất
Sau khi xác định được quyền sử dụng đất thuộc khối di sản và những người có quyền hưởng, bước tiếp theo là chuẩn bị hồ sơ phục vụ thủ tục công chứng.
Việc chuẩn bị đầy đủ tài liệu ngay từ đầu có thể hạn chế tình trạng phải bổ sung hồ sơ nhiều lần, đặc biệt đối với những trường hợp người để lại di sản đã mất từ lâu, giấy tờ hộ tịch thất lạc hoặc nguồn gốc quyền sử dụng đất phức tạp.
Hồ sơ thường cần tập trung vào ba nhóm chứng cứ chính.
Thứ nhất là tài liệu chứng minh người để lại di sản đã chết, thông thường là giấy chứng tử hoặc giấy tờ hợp lệ khác chứng minh sự kiện chết.
Thứ hai là tài liệu chứng minh quan hệ thừa kế, có thể gồm giấy khai sinh, giấy chứng nhận kết hôn, giấy tờ hộ tịch, quyết định công nhận việc nuôi con nuôi hoặc các tài liệu tương đương.
Thứ ba là giấy tờ chứng minh quyền sử dụng đất của người để lại di sản, bao gồm Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản gắn liền với đất và tài liệu liên quan đến nguồn gốc hoặc quá trình hình thành quyền sử dụng đất.
Ngoài ra, các đồng thừa kế cần kiểm tra xem quyền sử dụng đất có đang tranh chấp, bị kê biên, bị áp dụng biện pháp ngăn chặn giao dịch hoặc có vấn đề về thời hạn sử dụng hay không.
Theo Khoản 2 Điều 59 Luật Công chứng 2024, hồ sơ yêu cầu công chứng văn bản phân chia di sản phải có giấy tờ chứng minh người để lại di sản đã chết, giấy tờ chứng minh quan hệ giữa người để lại di sản và người được hưởng di sản cùng tài liệu chứng minh quyền đối với tài sản.
Thực hiện niêm yết trước khi công chứng văn bản phân chia di sản
Sau khi tổ chức hành nghề công chứng tiếp nhận hồ sơ, việc niêm yết thông tin về thừa kế phải được thực hiện theo trình tự pháp luật.
Mục đích của niêm yết là công khai thông tin về người để lại di sản, người yêu cầu công chứng và tài sản thừa kế để hạn chế nguy cơ bỏ sót người có quyền lợi liên quan hoặc có khiếu nại phát sinh sau khi văn bản phân chia đã được công chứng.
Theo Khoản 1 Điều 44 Nghị định số 104/2025/NĐ-CP, thời hạn niêm yết là 15 ngày kể từ ngày niêm yết.
Việc niêm yết được thực hiện tại trụ sở UBND cấp xã nơi thường trú hoặc tạm trú cuối cùng của người để lại di sản và nơi có bất động sản theo trường hợp cụ thể.
Sau khi hết thời gian niêm yết và không phát sinh khiếu nại, tố cáo liên quan, tổ chức hành nghề công chứng mới tiếp tục thực hiện việc công chứng văn bản phân chia di sản.
Khoản 4 Điều 59 Luật Công chứng 2024 quy định công chứng viên chỉ được công chứng văn bản phân chia di sản sau khi hoàn thành việc niêm yết và không nhận được khiếu nại, tố cáo có liên quan.
Đồng thời, việc xác nhận kết quả niêm yết được thực hiện theo Khoản 2, Khoản 3, Khoản 6 Điều 44 Nghị định số 104/2025/NĐ-CP.
Vì vậy, các bên không nên hiểu việc cùng nhau ký giấy phân chia tại nhà là đã hoàn tất thủ tục thừa kế đối với quyền sử dụng đất. Đối với bất động sản, hồ sơ phải được thực hiện đúng trình tự công chứng và đăng ký theo quy định.
Đăng ký biến động quyền sử dụng đất sau khi nhận thừa kế
Sau khi văn bản phân chia di sản được công chứng, người nhận quyền sử dụng đất phải thực hiện thủ tục đăng ký biến động.
Trong thực tế, thủ tục này thường được gọi là “sang tên Sổ đỏ thừa kế”. Tuy nhiên, về pháp lý, đây là thủ tục đăng ký biến động quyền sử dụng đất do nhận thừa kế.
Hồ sơ đăng ký biến động thông thường cần có đơn đăng ký biến động, Giấy chứng nhận đã được cấp, văn bản phân chia di sản đã công chứng, giấy tờ chứng minh quan hệ nhân thân phục vụ việc xác định nghĩa vụ tài chính và các tờ khai liên quan.
Người thực hiện thủ tục có thể nộp hồ sơ tại cơ quan tiếp nhận hồ sơ đăng ký đất đai theo quy định. Văn phòng đăng ký đất đai hoặc Chi nhánh Văn phòng đăng ký đất đai sẽ xử lý phần nghiệp vụ thuộc thẩm quyền.
Đáng chú ý, theo Khoản 3 Điều 133 Luật Đất đai 2024, việc đăng ký biến động phải được thực hiện trong thời hạn 30 ngày kể từ ngày phát sinh biến động. Trong trường hợp phân chia di sản, cần chú ý thời điểm văn bản phân chia có hiệu lực để bảo đảm thực hiện đúng thời hạn.
Theo Mục II.A Phần V Phụ lục I ban hành kèm theo Nghị định 151/2025/NĐ-CP, thời gian thực hiện một số thủ tục đất đai được xác định cụ thể.
Đăng ký đất đai, tài sản gắn liền với đất lần đầu không quá 17 ngày làm việc; cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản gắn liền với đất lần đầu không quá 03 ngày làm việc.
Đối với đăng ký biến động đất đai, tài sản gắn liền với đất, cấp Giấy chứng nhận trong trường hợp chuyển nhượng, thừa kế, tặng cho quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản gắn liền với đất hoặc góp vốn bằng quyền sử dụng đất, thời gian thực hiện không quá 08 ngày làm việc.
Trường hợp thuộc điểm a khoản 2 Điều 24 Nghị định 101/2024/NĐ-CP thì thời gian thực hiện không quá 10 ngày làm việc; trường hợp thuộc điểm b và điểm c khoản 2 Điều 24 Nghị định 101/2024/NĐ-CP thì không quá 20 ngày làm việc.
Việc chậm đăng ký biến động hoặc hồ sơ sang tên chưa hoàn thiện có thể gây trở ngại khi người nhận thừa kế muốn chuyển nhượng, tặng cho, thế chấp hoặc thực hiện các giao dịch khác liên quan đến quyền sử dụng đất.
Nghĩa vụ tài chính phát sinh khi phân chia di sản quyền sử dụng đất
Thủ tục thừa kế đất không chỉ liên quan đến giấy tờ nhân thân và quyền sử dụng đất mà còn có thể phát sinh nhiều khoản chi phí khác nhau.
Theo Khoản 1 Điều 70 Luật Công chứng 2024, người yêu cầu công chứng phải nộp phí công chứng.
Ngoài phí công chứng, nếu hồ sơ cần thực hiện thêm việc xác minh, giám định, niêm yết hoặc công chứng ngoài trụ sở thì có thể phát sinh các khoản chi phí tương ứng. Theo Khoản 1, Khoản 2 Điều 72 Luật Công chứng 2024, các khoản chi phí này được các bên thỏa thuận thanh toán.
Nếu thửa đất cần đo đạc, trích đo bản đồ địa chính để phục vụ đăng ký biến động, tách thửa hoặc chỉnh lý hồ sơ thì người sử dụng đất có thể phải thanh toán chi phí đo đạc theo Nghị định 151/2025/NĐ-CP.
Ngoài các khoản trên, nghĩa vụ thuế thu nhập cá nhân và lệ phí trước bạ cần được xác định căn cứ vào hồ sơ và quan hệ cụ thể giữa người để lại di sản với người nhận thừa kế.
Trong trường hợp các đồng thừa kế dự kiến tiếp tục tách thửa, chuyển nhượng hoặc tặng cho quyền sử dụng đất sau khi nhận thừa kế thì nên dự kiến trước chi phí đo đạc, chỉnh lý hồ sơ và các khoản nghĩa vụ liên quan để hạn chế tranh chấp về việc ai là người phải thanh toán.
Thời hiệu yêu cầu chia di sản thừa kế là quyền sử dụng đất
Thời hiệu là vấn đề đặc biệt quan trọng đối với tranh chấp thừa kế đất đai, nhất là những trường hợp người để lại di sản đã mất nhiều năm nhưng gia đình chưa từng thực hiện thủ tục phân chia.
Theo Khoản 1 Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015, thời hiệu để người thừa kế yêu cầu chia di sản đối với bất động sản là 30 năm kể từ thời điểm mở thừa kế.
Thời điểm mở thừa kế về nguyên tắc gắn với thời điểm người có tài sản chết.
Theo Khoản 2 Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015, thời hiệu yêu cầu xác nhận quyền thừa kế hoặc bác bỏ quyền thừa kế của người khác là 10 năm kể từ thời điểm mở thừa kế.
Khi thời hiệu yêu cầu chia di sản đã hết, việc xác định quyền đối với di sản có thể phát sinh những hệ quả pháp lý khác. Khoản 1 Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015 có quy định liên quan đến việc di sản thuộc về người thừa kế đang quản lý di sản sau khi hết thời hiệu trong trường hợp luật định.
Do đó, người có quyền lợi liên quan không nên để tranh chấp kéo dài trong thời gian quá lâu mà không xác định rõ thời hiệu. Việc chậm yêu cầu chia di sản có thể làm phức tạp quá trình chứng minh nguồn gốc tài sản, quan hệ thừa kế và tình trạng quản lý, sử dụng đất.
Giải quyết tranh chấp thừa kế đất đai tại Tòa án
Nếu tất cả những người thừa kế thống nhất được người hưởng, phạm vi di sản và phương án phân chia thì các bên có thể thực hiện thủ tục công chứng theo quy định.
Ngược lại, nếu phát sinh tranh chấp như một người không đồng ý chia đất, có người bị bỏ sót, có tranh cãi về quan hệ thừa kế, có người tự ý chuyển nhượng đất hoặc các bên không thống nhất được phần quyền thì thủ tục công chứng thông thường khó có thể tiếp tục.
Trong tình huống đó, người có quyền lợi có thể yêu cầu Tòa án giải quyết.
Theo Khoản 5 Điều 26 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, tranh chấp về thừa kế tài sản thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án.
Theo Khoản 1 Điều 35 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, Tòa án nhân dân khu vực có thẩm quyền giải quyết sơ thẩm theo quy định.
Người khởi kiện cần chuẩn bị đơn khởi kiện cùng tài liệu, chứng cứ chứng minh yêu cầu. Khoản 4, 5 Điều 189 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 quy định các yêu cầu liên quan đến nội dung đơn và tài liệu, chứng cứ kèm theo.
Theo Khoản 1 Điều 190 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, đơn khởi kiện có thể được nộp trực tiếp tại Tòa án, gửi qua dịch vụ bưu chính hoặc gửi trực tuyến thông qua Cổng thông tin điện tử của Tòa án nếu đáp ứng điều kiện thực hiện.
Trong quá trình tranh chấp, nếu có nguy cơ người đang quản lý đất chuyển nhượng, thay đổi hiện trạng, tẩu tán tài sản hoặc thực hiện hành vi ảnh hưởng đến việc giải quyết vụ án, đương sự có thể xem xét yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời theo Điều 114, 121, 122 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
Đối với chứng cứ, Khoản 1, Khoản 2 Điều 97 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 xác định trách nhiệm giao nộp chứng cứ của đương sự và quyền yêu cầu Tòa án hỗ trợ thu thập trong trường hợp không thể tự mình thu thập.
Trong những vụ việc cần xác định giá trị quyền sử dụng đất hoặc giá trị phần quyền của từng người, Tòa án có thể tiến hành thủ tục định giá tài sản theo quy định. Chi phí thẩm định, định giá được giải quyết theo Khoản 2, Khoản 5 Điều 165 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
Vì vậy, trước khi khởi kiện tranh chấp thừa kế đất đai, người có quyền lợi nên rà soát đồng thời thời hiệu, quan hệ thừa kế, phạm vi di sản, giấy tờ đất, quá trình quản lý sử dụng và những giao dịch đã phát sinh đối với thửa đất.
Có thể hoãn việc chia đất thừa kế để bảo đảm đời sống vợ hoặc chồng còn sống không?
Trong một số trường hợp, việc phân chia ngay tài sản thừa kế có thể tác động nghiêm trọng đến cuộc sống của vợ hoặc chồng còn sống của người để lại di sản.
Theo Điều 661 Bộ luật Dân sự 2015, nếu việc chia di sản ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống của vợ hoặc chồng còn sống thì có thể yêu cầu Tòa án xác định phần di sản mà những người thừa kế được hưởng nhưng chưa cho chia di sản trong một thời hạn nhất định.
Thời hạn này tối đa là 03 năm kể từ thời điểm mở thừa kế.
Khi hết thời hạn 03 năm, nếu việc chia di sản vẫn ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống của người còn sống thì người này có quyền yêu cầu Tòa án gia hạn một lần, nhưng thời gian gia hạn không quá 03 năm.
Quy định này giúp cân bằng giữa quyền được nhận di sản của những người thừa kế và nhu cầu bảo đảm điều kiện sinh sống của người vợ hoặc chồng còn lại.
Có phải đổi Sổ đỏ cũ trước khi làm thủ tục thừa kế không?
Không phải trong mọi trường hợp người thừa kế đều phải đổi Giấy chứng nhận mẫu cũ trước khi tiến hành khai nhận hoặc phân chia di sản.
Theo Khoản 3 Điều 256 Luật Đất đai 2024, các loại Giấy chứng nhận được cấp trước ngày 01/08/2024 vẫn có giá trị pháp lý theo quy định.
Do đó, việc Giấy chứng nhận được cấp theo mẫu cũ không phải là căn cứ để mặc nhiên yêu cầu người dân phải đổi sang mẫu mới trước rồi mới được thực hiện thủ tục thừa kế.
Khi người nhận thừa kế thực hiện đăng ký biến động và có nhu cầu hoặc thuộc trường hợp pháp luật quy định, việc cấp đổi Giấy chứng nhận được thực hiện theo thủ tục tương ứng.
Địa điểm mở thừa kế đối với quyền sử dụng đất được xác định thế nào?
Việc xác định địa điểm mở thừa kế có ý nghĩa đối với nhiều thủ tục có liên quan, bao gồm việc xác minh thông tin người để lại di sản và tổ chức thực hiện niêm yết.
Theo Điều 611 Bộ luật Dân sự 2015, địa điểm mở thừa kế là nơi cư trú cuối cùng của người để lại di sản.
Nếu không xác định được nơi cư trú cuối cùng của người để lại di sản thì địa điểm mở thừa kế được xác định tại nơi có toàn bộ di sản hoặc nơi có phần lớn di sản.
Do đó, trong trường hợp người để lại di sản từng sinh sống tại nhiều địa phương, gia đình cần rà soát giấy tờ cư trú và thông tin hộ tịch để xác định đúng địa điểm mở thừa kế.
Rủi ro khi cố tình che giấu hoặc bỏ sót người thừa kế
Một trong những nguyên nhân phổ biến làm phát sinh tranh chấp thừa kế là một hoặc một số thành viên trong gia đình tự thực hiện việc phân chia mà không cung cấp đầy đủ thông tin về những người cùng hàng thừa kế.
Việc cố tình che giấu một người thừa kế có thể làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính hợp pháp của quá trình phân chia.
Theo nội dung nguồn được cung cấp, trường hợp người thừa kế cố tình giấu người còn sống để phân chia di sản có thể dẫn đến tranh chấp về hiệu lực văn bản phân chia, việc thu hồi hoặc điều chỉnh Giấy chứng nhận, hoàn trả tài sản hoặc bồi thường thiệt hại tùy từng trường hợp; nguồn viện dẫn Điều 72, Điều 127 BLDS 2015.
Vì vậy, trước khi ký văn bản khai nhận hoặc thỏa thuận phân chia di sản, các bên cần rà soát đầy đủ quan hệ cha mẹ, vợ chồng, con đẻ, con nuôi và trường hợp thừa kế thế vị.
Không nên chỉ dựa vào danh sách những người hiện đang sinh sống hoặc đang quản lý thửa đất.
Trình tự cơ bản để chia thừa kế đất không có di chúc
Để hạn chế rủi ro và tránh phải thực hiện lại thủ tục nhiều lần, việc phân chia quyền sử dụng đất có thể được triển khai theo trình tự pháp lý phù hợp.
Trước tiên, cần xác định thời điểm người để lại di sản chết và kiểm tra có tồn tại di chúc hợp pháp hay không.
Tiếp theo, cần rà soát toàn bộ những người thuộc hàng thừa kế theo Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015, đồng thời kiểm tra trường hợp thừa kế thế vị theo Điều 652 Bộ luật Dân sự 2015 và trường hợp không được quyền hưởng di sản theo Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015.
Sau đó, phải xác định phần quyền sử dụng đất thực sự thuộc về người chết căn cứ Điều 612 Bộ luật Dân sự 2015. Nếu đất là tài sản chung thì phải tách phần quyền của các chủ thể còn sống trước khi xác định khối di sản.
Tiếp theo là kiểm tra tình trạng pháp lý quyền sử dụng đất theo Điều 45 Luật Đất đai 2024, bao gồm Giấy chứng nhận, tranh chấp, kê biên, biện pháp ngăn chặn và thời hạn sử dụng.
Nếu các đồng thừa kế thống nhất, hồ sơ được chuyển sang thủ tục công chứng văn bản phân chia di sản theo Luật Công chứng 2024 và thực hiện niêm yết theo Điều 44 Nghị định số 104/2025/NĐ-CP.
Sau khi văn bản phân chia được công chứng, người nhận quyền sử dụng đất phải đăng ký biến động theo Khoản 3 Điều 133 Luật Đất đai 2024.
Nếu không thể thỏa thuận hoặc có tranh chấp, người có quyền lợi có thể yêu cầu Tòa án giải quyết theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
Dịch vụ luật sư chia thừa kế đất đai tại Long Phan PMT
Tranh chấp thừa kế quyền sử dụng đất thường không chỉ liên quan đến một văn bản pháp luật mà có sự giao thoa giữa Bộ luật Dân sự, Luật Đất đai, Luật Công chứng và pháp luật tố tụng dân sự.
Việc xử lý sai ngay từ bước xác định người thừa kế hoặc phạm vi di sản có thể làm cho toàn bộ các thủ tục tiếp theo bị ảnh hưởng. Vì vậy, việc rà soát hồ sơ ngay từ đầu có ý nghĩa quan trọng đối với khả năng bảo vệ quyền lợi của từng đồng thừa kế.
Long Phan PMT hỗ trợ khách hàng xác định người thừa kế theo pháp luật, hàng thừa kế, thừa kế thế vị và những trường hợp có nguy cơ không được hưởng di sản.
Luật sư hỗ trợ kiểm tra phạm vi quyền sử dụng đất thuộc khối di sản, phân biệt tài sản riêng với tài sản chung của vợ chồng hoặc tài sản có nhiều người cùng sử dụng.
Long Phan PMT đồng thời hỗ trợ rà soát Giấy chứng nhận, nguồn gốc đất, tình trạng tranh chấp, kê biên, ngăn chặn giao dịch và các vấn đề khác ảnh hưởng đến khả năng phân chia.
Đối với trường hợp các đồng thừa kế thống nhất, luật sư có thể hỗ trợ chuẩn bị văn bản khai nhận di sản, văn bản thỏa thuận phân chia di sản, hồ sơ công chứng và hồ sơ đăng ký biến động.
Đối với người Việt Nam định cư ở nước ngoài, Long Phan PMT hỗ trợ đánh giá điều kiện nhận quyền sử dụng đất, khả năng đứng tên Giấy chứng nhận hoặc phương án chuyển nhượng, tặng cho phần quyền thừa kế.
Khi có tranh chấp, luật sư có thể tham gia đàm phán, hòa giải giữa các đồng thừa kế; chuẩn bị đơn khởi kiện; rà soát và thu thập chứng cứ; đề nghị định giá tài sản; yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời khi có căn cứ và tham gia tố tụng để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp cho khách hàng.
Chia thừa kế đất đai không có di chúc cần được thực hiện theo quy định về thừa kế theo pháp luật, trong đó phải xác định chính xác người thừa kế, phạm vi quyền sử dụng đất thuộc di sản, tình trạng pháp lý của thửa đất, thời hiệu yêu cầu chia di sản và thực hiện đúng thủ tục công chứng, niêm yết, đăng ký biến động hoặc khởi kiện khi phát sinh tranh chấp. Long Phan PMT cam kết cung cấp dịch vụ tư vấn chuyên nghiệp, nhanh chóng và hiệu quả, giúp Quý khách hàng giải quyết các vấn đề pháp lý liên quan một cách thuận lợi và đúng quy định. Liên hệ ngay hotline 1900636387 để được tư vấn miễn phí.
Nguồn: Hướng dẫn trình tự pháp lý chia thừa kế đất đai không có di chúc theo pháp luật
>>>Xem thêm:Hướng dẫn giải quyết tranh chấp quyền sử dụng đất
